کوره سفالگری: انواع، دما و مراحل پخت
کوره قلب کارگاه سفالگری است. در این راهنما با انواع کورهی برقی، گازی، هیزمی و رَکو، دمای پخت بیسکویت و لعاب، اتمسفر احیایی و اکسیدی، چیدمان درست، منحنی پخت و مشکلات رایج آشنا میشوید.
کوره سفالگری: انواع، دما و مراحل پخت
هر قطعهی سفالی، هر قدر هم که با دقت شکل داده شده باشد، تا وارد کوره نشود هنوز گِل است. خاک رسِ خشکشده را اگر در آب بگذارید، دوباره وا میرود و به گِل برمیگردد. اما همین که حرارت کوره از حدی بگذرد، ساختار مولکولی خاک برای همیشه تغییر میکند و دیگر راه بازگشتی نیست. این تغییرِ برگشتناپذیر همان چیزی است که «سفال» را میسازد؛ مادهای سخت، بادوام و مقاوم در برابر آب.
به همین دلیل کوره را میتوان مهمترین ابزار یک کارگاه سفالگری دانست. در این راهنما با انواع کوره، دماهای رایج، منحنی پخت، چیدمان درست و مشکلات متداول آشنا میشوید.
چرا پخت ضروری است؟
وقتی قطعهی شکلدادهشده را کنار میگذارید تا خشک شود، فقط آبِ فیزیکیِ بین ذرات خاک تبخیر میشود. آبی که بهصورت شیمیایی در ساختار رس بسته شده هنوز سر جایش است. حرارت کوره ابتدا این آب شیمیایی را بیرون میکشد و سپس ذرات خاک را چنان به هم میجوشاند که یک تودهی یکپارچه و سخت بسازد. این فرایند را زینتر شدن یا تفجوشی مینامند.
دو پخت استاندارد
در بیشتر کارگاهها هر قطعه دو بار وارد کوره میشود.
پخت بیسکویت (پخت اول)
قطعهی کاملاً خشکشده در دمایی تقریبی حدود ۹۰۰ تا ۱۰۰۰ درجهی سانتیگراد پخته میشود. نتیجه، بدنهای است متخلخل، سبک و مقاوم که هنوز آب را جذب میکند — و دقیقاً همین تخلخل است که لعابکاری را ممکن میکند، چون بدنه لعاب مایع را مثل اسفنج میمکد و لایهای یکنواخت روی سطح مینشیند.
پخت لعاب (پخت دوم)
دمای این مرحله به نوع بدنه بستگی دارد و بازههای تقریبی زیر رایجاند:
- ارتنور (خاک قرمز و بدنههای کمدما): حدود ۱۰۰۰ تا ۱۱۰۰ درجهی سانتیگراد
- استونور و پرسلان: حدود ۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ درجهی سانتیگراد
انتخاب دما را نمیتوان دلبخواهی انجام داد؛ بدنه، لعاب و دما باید با هم هماهنگ باشند. اگر میخواهید بدانید لعاب چطور ساخته و اعمال میشود، راهنمای لعابکاری سرامیک موضوع را مفصل باز کرده است. برای شناخت تفاوت بدنهها هم انواع خاک رس در سفالگری نقطهی شروع خوبی است.
انواع کوره
کورهی برقی
رایجترین گزینه برای کارگاههای خانگی و کوچک. کار با آن ساده است، کنترل دما دقیق است و به دودکش نیاز ندارد. محدودیتش این است که بهطور طبیعی اتمسفر اکسیدی میسازد و برای پخت احیایی مناسب نیست. المنتها هم بهمرور مصرفیاند و باید تعویض شوند.
کورهی گازی
امکان پخت احیایی را فراهم میکند و برای دماهای بالا اقتصادیتر است. در عوض به تهویهی جدی، دودکش و نصب اصولی نیاز دارد و کنترلش مهارت بیشتری میطلبد.
کورهی هیزمی یا چوبی
قدیمیترین روش و همچنان محبوب هنرمندانی که دنبال سطوح غیرقابلپیشبینیاند. خاکستر چوب روی قطعات مینشیند و لعابهای طبیعی و بیتکرار میسازد. اما پختی طولانی، پرزحمت و نیازمند فضای باز است.