انواع خاک رس در سفالگری و کاربرد هر کدام
خاک رس چیست، چطور شکل میگیرد و چه انواعی دارد؟ در این راهنما ارتنور، استونور، پرسلان، کائولن و فایرکلی را مقایسه میکنیم و میبینیم هر کدام برای چه پروژهای مناسباند.
انواع خاک رس در سفالگری و کاربرد هر کدام
خاک رس، مادهای که همهچیز در سفالگری با آن آغاز میشود، سنگهایی است که در گذر زمانی بسیار طولانی تجزیه و خرد شدهاند. باران، یخبندان، جریان آب و واکنشهای شیمیایی، سنگهای آذرین مثل گرانیت را میسایند و ذرات بسیار ریزی از آنها باقی میگذارند. این ذرات آنقدر ریز و صفحهایاند که وقتی آب بینشان مینشیند، روی هم میلغزند اما از هم جدا نمیشوند. همین ویژگی ساده، راز کل ماجراست.
پلاستیسیته؛ خاصیتی که خاک را شکلپذیر میکند
به توانایی خاک برای تغییر شکل بدون ترک خوردن و حفظ شکل تازه، «پلاستیسیته» میگویند. خاکی که پلاستیسیته بالایی دارد زیر دست نرم و فرمانپذیر است، اما معمولاً در خشک شدن بیشتر جمع میشود و احتمال ترک و تاب برداشتنش بالاتر است. خاکی که پلاستیسیته کمی دارد سرکش است و لبههایش هنگام کار میشکند. سفالگر باتجربه دنبال تعادل میگردد، نه دنبال بیشترین نرمی.
نکتهای که تازهکارها دیر متوجهش میشوند این است: خاک رس آمادهای که میخرید تقریباً هیچوقت یک خاک خالص نیست. تقریباً همیشه ترکیبی است از چند نوع خاک بهعلاوه افزودنیهایی که رنگ، دمای پخت و رفتار آن را تنظیم میکنند.
خانوادههای اصلی خاک رس
ارتنور یا خاک زمینهای
ارتنور رایجترین و در دسترسترین نوع خاک است؛ همان خاکی که کوزهها و ظروف سنتی قرنهاست از آن ساخته میشوند. آهن و ناخالصیهای دیگر باعث میشوند پس از پخت رنگی قرمز، نارنجی یا قهوهای پیدا کند. در دمای پایینتری نسبت به بقیه پخته میشود و بدنهاش پس از پخت متخلخل باقی میماند، یعنی بدون لعاب آب را از خود عبور میدهد. برای شکلدهی راحت است و برای کارهای تزئینی، گلدان و ظروف روزمرهی لعابدار انتخاب خوبی به شمار میرود.
استونور
استونور در دمای بالاتری پخته میشود و نتیجه، بدنهای متراکم، محکم و تقریباً نفوذناپذیر است. همین تراکم باعث شده استونور محبوبترین گزینه برای ظروف کاربردی باشد؛ لیوان، بشقاب، کاسه و هر چیزی که قرار است سالها استفاده شود و در ماشین ظرفشویی برود. رنگش پس از پخت معمولاً طیفی از خاکستری روشن تا قهوهای است.
پرسلان یا چینی
پرسلان سفید، شفافنما و در نگاه اول وسوسهانگیز است، اما زیر دست سختکارترین خاک محسوب میشود. کمتر میبخشد، زودتر شل میشود و در خشک شدن و پخت بیشتر تاب برمیدارد. در عوض وقتی درست کار شود، نتیجهاش بدنهای بسیار متراکم و ظریف است که نور از لبههای نازکش عبور میکند. تفاوتهای دقیقتر این خانوادهها را در تفاوت سفال، سرامیک، چینی و پرسلان توضیح دادهایم.
خاکهای پایه در بدنهسازی
اینها معمولاً بهتنهایی استفاده نمیشوند، بلکه اجزای سازندهی بدنههای آمادهاند:
- کائولن: خاکی سفید و بسیار دیرگداز که پایهی اصلی پرسلان و بسیاری از بدنههای سفید است. پلاستیسیتهی کمی دارد.
- بالکلی: بسیار ریزدانه و بسیار پلاستیک. برای بالا بردن شکلپذیری بدنه به ترکیب اضافه میشود، اما اگر زیاد شود جمعشدگی و ترکخوردگی را افزایش میدهد.