لعابکاری سرامیک: راهنمای جامع انواع لعاب و روش اجرا
لعاب چیست، از چه اجزایی ساخته میشود و چه انواعی دارد؟ در این راهنما روشهای اجرای لعاب از غوطهوری تا پیستوله، آمادهسازی درست، عیوب رایج و نکات ایمنی را مرور میکنیم.
لعابکاری سرامیک: راهنمای جامع انواع لعاب و روش اجرا
لعاب، لایهای شیشهای است که روی بدنهی سفالی مینشیند و در حرارت بالای کوره ذوب میشود و پس از سرد شدن، به پوششی سخت و یکپارچه تبدیل میشود. اگر بخواهیم ساده بگوییم، لعاب چیزی نیست جز شیشهای که یاد گرفته است به خاک بچسبد. همین جملهی کوتاه، بیشتر رفتارهای عجیب لعاب را توضیح میدهد.
چرا اصلاً لعاب میزنیم؟
سه دلیل اصلی وجود دارد و هر سه به یک اندازه مهماند:
- زیبایی: رنگ، بافت، براقی یا مات بودن سطح، همه از لعاب میآید. یک فرم ساده با لعاب درست، اثری کاملاً متفاوت میشود.
- آببندی: بدنههای متخلخل بدون لعاب آب را از خود عبور میدهند یا در خود نگه میدارند. لعاب این منافذ را میبندد.
- بهداشت و نظافت: سطح صاف و بدون منفذ، جای رشد باکتری نمیدهد و شستنش ساده است.
لعاب از چه چیزی ساخته شده است؟
هر لعاب، فارغ از فرمول، از سه نقش کارکردی تشکیل شده است. توجه کنید که اینها «نقش» هستند، نه لزوماً سه مادهی جدا؛ یک مادهی خام میتواند همزمان چند نقش داشته باشد.
- شیشهساز: معمولاً سیلیس. ستون فقرات لعاب است و همان چیزی است که در نهایت شیشه میشود. اما سیلیس بهتنهایی در دمای بسیار بالایی ذوب میشود، بالاتر از آنچه کورههای معمول سفالگری به آن میرسند.
- گدازآور یا فلاکس: موادی که نقطهی ذوب سیلیس را پایین میآورند تا در دمای کورهی ما ذوب شود. انتخاب نوع فلاکس، تعیینکنندهی محدودهی دمایی لعاب است.
- پایدارکننده: معمولاً آلومینا که از خاک رس وارد ترکیب میشود. این جزء باعث میشود لعاب مذاب روی دیوارهی عمودی سُر نخورد و پایین نریزد.
تعادل بین این سه، همهچیز است. کم بودن پایدارکننده یعنی لعاب روان میشود و روی کف کوره میریزد؛ زیاد بودنش یعنی لعاب بهدرستی ذوب نمیشود و سطحی زبر باقی میماند. به همین دلیل هم توصیه میشود بهجای دستکاری فرمولهای اینترنتی، ابتدا از لعابهای آماده و آزمایششده استفاده کنید و روی تکههای آزمایشی امتحانشان کنید.
انواع لعاب
بر اساس ظاهر
- شفاف: رنگ و بافت بدنه از زیرش دیده میشود. روی نقاشی زیرلعابی و بدنههای رنگی انتخاب رایجی است.
- اپک: کدر و پوشاننده است و بدنهی زیرش را کاملاً میپوشاند.
- براق: سطحی آینهای و بازتابدهنده دارد و معمولاً تمیز کردنش راحتتر است.
- مات: سطحی نرم و بدون بازتاب. زیباست، اما لعابهای مات باید با دقت انتخاب شوند چون بعضی از آنها به دلیل ذوب ناقص مات شدهاند و برای ظرف غذا مناسب نیستند.
بر اساس دمای پخت
لعابهای پخت پایین رنگهای درخشانتر و متنوعتری دارند، چون بسیاری از رنگدانهها در حرارت بالا میسوزند و از بین میروند. در مقابل، لعابهای پخت بالا معمولاً محکمتر و بادوامترند و پیوند قویتری با بدنه برقرار میکنند. مهمتر از همه اینکه لعاب و بدنه باید در یک محدودهی دمایی همخوان باشند؛ توضیح کامل مراحل و دماها را در آوردهایم.