همین پذیرش تصادف، خودش گویای چیزی است: سفالگر ژاپنی الزاماً به دنبال کنترل کامل نتیجه نیست. بخشی از کار را به آتش می‌سپارد و آنچه از کوره بیرون می‌آید را می‌پذیرد.

ژاپن سنت‌های کوره‌ای منطقه‌ای متعددی دارد و هر ناحیه ویژگی‌های خاک و لعاب خودش را دارد؛ آنچه اینجا گفتیم تصویری کلی از فضای غالب است، نه توصیف همه‌ی آنچه در ژاپن ساخته می‌شود.

ایران: رنگ، نقش و لعاب

اگر ژاپن سرزمین سکوت و سادگی در سفال است، ایران سرزمین رنگ است.

نخستین چیزی که در سفال ایرانی به چشم می‌آید، رنگ فیروزه‌ای و آبی کبالت است؛ رنگ‌هایی که آن‌قدر با معماری و کاشی‌کاری این سرزمین گره خورده‌اند که دیدنشان روی یک کاسه، بلافاصله ذهن را به گنبد و ایوان می‌برد. لعاب فیروزه‌ای شاید شناخته‌شده‌ترین امضای بصری سفال ایرانی باشد.

دومین ویژگی، عشق به نقش است. سطح ظرف در سنت ایرانی معمولاً بوم است؛ بومی برای اسلیمی، ختایی، نقوش هندسی، گل و پرنده. فضای خالی کمتر جدی گرفته می‌شود و ترکیب‌بندی‌ها اغلب پرکار و متراکم‌اند. اگر این بخش برایتان جذاب است، در مقاله‌ی نقش و نگارهای سنتی سفال ایرانی مفصل‌تر به این نقش‌ها پرداخته‌ایم.

در دوره‌های میانه‌ی تاریخ ایران، مراکزی مانند کاشان به تکنیک‌های پیچیده‌ای شهرت داشتند؛ از جمله زرین‌فام که به سطح لعاب جلوه‌ای فلزی و درخشان می‌دهد، و مینایی که امکان نقاشی چندرنگ و ظریف روی بدنه را فراهم می‌کند. این‌ها روش‌هایی پرزحمت‌اند و نیازمند پخت‌های چندمرحله‌ای هستند.

امروز لالجین در استان همدان یکی از مهم‌ترین مراکز زنده‌ی سفالگری ایران است؛ جایی که کارگاه‌های بسیاری ظروف لعاب‌دار و اشیای تزئینی تولید می‌کنند. اگر می‌خواهید بدانید سفال لالجین چه ویژگی‌هایی دارد، این مقاله به همین موضوع اختصاص دارد.

مراکش: هندسه، رنگ و کارکرد

سفال مراکشی جهان سومی است؛ نه به سکوت ژاپن شبیه است و نه دقیقاً به نقش‌پردازی ایرانی.

فاس و آسفی دو نامی هستند که بیش از همه با سرامیک مراکشی شناخته می‌شوند. رنگ‌ها در این سنت معمولاً پرقدرت‌اند: آبی سیر، سبز، و سفیدی که زمینه‌ی کار را روشن نگه می‌دارد. طرح‌ها به‌شدت هندسی‌اند؛ ستاره‌های چندپر، گره‌ها و نقوش درهم‌تنیده‌ای که چشم را روی سطح می‌چرخانند.

زلیج

هنری که نمی‌شود درباره‌ی سرامیک مراکشی حرف زد و نامش را نبرد، زلیج است: موزاییکی از کاشی‌های لعاب‌دار که تک‌تک با دست بریده می‌شوند و در کنار هم الگویی هندسی می‌سازند. زلیج دقیقاً همان چیزی نیست که ما سفالگری می‌نامیم، اما از همان خانواده است و ذهنیت هندسی‌اش روی ظروف هم دیده می‌شود.

تاژین

در سوی دیگر، سفال مراکشی به‌شدت کاربردی هم هست. تاژین، همان ظرف سفالین با درپوش مخروطی بلند، ابزار پخت‌وپز روزمره است. شکل درپوش صرفاً تزئینی نیست؛ به گردش بخار در حین پخت مربوط می‌شود. اینجا سفال از ویترین بیرون می‌آید و می‌رود سر اجاق.

سه سنت در یک نگاه

این جدول را باید با احتیاط خواند. تقسیم‌بندی‌ای از این دست البته کلی است و استثناهای فراوان دارد؛ در هر سه سرزمین هم کارهای ساده و بی‌تزئین ساخته شده و هم کارهای پرکار و رنگی. آنچه اینجا آمده، تصویر غالب است، نه قاعده‌ای بی‌استثنا.

تفاوت اصلی کجاست؟

اگر بخواهیم همه‌ی این‌ها را در یک جمله خلاصه کنیم، می‌شود گفت اختلاف بر سر «کنترل» و «سکوت» است.

سنت ژاپنی حاضر است بخشی از کنترل را رها کند و به آتش و تصادف اعتماد کند؛ و از سطح ظرف انتظار سکوت دارد. سنت ایرانی و مراکشی، هر کدام به شیوه‌ی خود، سطح را فرصتی برای گفتن می‌بینند: فرصتی برای رنگ، نقش و نظم. یکی زیبایی را در آنچه هست می‌جوید، دیگری زیبایی را می‌سازد و می‌آراید.

هیچ‌کدام بر دیگری برتری ندارد. این‌ها پاسخ‌های متفاوت به یک پرسش واحدند و هر سه، در متن زندگی و اقلیم و باور مردمانشان، کاملاً منطقی‌اند.

این نگاه‌ها در خانه‌ی امروز

نکته‌ی جالب اینجاست که در دکوراسیون امروزی، هر سه‌ی این زبان‌ها کاربرد دارند و حتی گاهی در یک خانه کنار هم می‌نشینند. یک کاسه‌ی ساده و مات روی میز چوبی، آرامش بصری می‌سازد. یک بشقاب فیروزه‌ای پرنقش روی دیوار سفید، نقطه‌ی تمرکز اتاق می‌شود. مهم این است که در یک فضا همه‌چیز هم‌زمان فریاد نزند.

چند اصل ساده معمولاً جواب می‌دهد:

• در فضایی که رنگ‌های خنثی دارد، یک قطعه‌ی پرنقش کافی است تا اتاق زنده شود.
• قطعات هم‌خانواده را در گروه‌های فرد (سه‌تایی یا پنج‌تایی) کنار هم بچینید.
• بین ظروف کاربردی و اشیای صرفاً تزئینی تعادل نگه دارید.

جمع‌بندی

سفالگری زبانی جهانی با لهجه‌های محلی است. خاک همان خاک است و کوره همان کوره، اما آنچه از کوره بیرون می‌آید، حرف مردمی را می‌زند که آن را ساخته‌اند. آشنایی با سبک‌های دیگر باعث نمی‌شود سنت خودمان کم‌رنگ شود؛ برعکس، کمک می‌کند بهتر ببینیم چه چیزی سفال ایرانی را ایرانی می‌کند.

در سرامیک شمس کار ما سفال دست‌ساز ایرانی است؛ ظروف و اشیای تزئینی با لعاب و نقش ایرانی. کارهای ژاپنی یا مراکشی در مجموعه‌ی ما نیست و ادعایش را هم نداریم. اگر دوست دارید نمونه‌ی کارها را ببینید، سری به صفحه‌ی محصولات بزنید، و اگر درباره‌ی سفارش یا انتخاب یک قطعه سؤالی دارید، از صفحه‌ی تماس با ما در خدمتتان هستیم.