نقش‌های دوران اسلامی

با ورود اسلام و شکل‌گیری سنت‌های تازه در تزئین، واژگان تصویری سفال ایرانی تغییر کرد. تصویرگری انسان و حیوان کم‌رنگ‌تر شد — هرچند هیچ‌گاه به‌کلی کنار نرفت — و سه خانوادهٔ بزرگ نقش برجسته شدند: گیاهی، هندسی و خطی.

اسلیمی و ختایی

اسلیمی، شاخه‌ای پیچان و انتزاعی است که پایانی ندارد و مدام از خودش می‌روید. ختایی مجموعهٔ گل‌ها و برگ‌های شکوفا و طبیعی‌تر است که معمولاً روی بستر اسلیمی می‌نشیند. تعبیر متداول این است که این تکرار بی‌پایان، اشاره‌ای است به بی‌کرانگی و نظمی که آغاز و پایان ندارد. این خوانش در ادبیات هنر ایرانی بسیار تکرار شده، ولی باید توجه داشت که اسلیمی پیش از هر چیز یک نظام طراحی است؛ نظامی که به هنرمند اجازه می‌دهد هر سطحی، با هر شکل و اندازه، را بی‌آنکه خالی بماند بپوشاند.

گل‌وبوته و درخت زندگی

نقش درخت زندگی — درختی مرکزی که گاه دو حیوان قرینه در دو سویش ایستاده‌اند — از کهن‌ترین بن‌مایه‌های تصویری خاورمیانه است و در سفال، فلزکاری و نساجی ایرانی هم دیده می‌شود. بسیاری از پژوهشگران آن را نشانهٔ باروری، تداوم نسل و پیوند زمین و آسمان می‌دانند. گل‌وبوته در معنای عام‌تر، همان حضور همیشگی باغ در هنر ایرانی است؛ تصویری از فراوانی و بهار.

کتیبه و نقوش خطی

یکی از تفاوت‌های چشمگیر سفال دوران اسلامی، ورود خط به عنوان تزئین است. نوارهای کتیبه‌ای دور لبهٔ کاسه‌ها و بشقاب‌ها، گاهی دعا و آرزوی نیک‌اند و گاهی چنان انتزاعی شده‌اند که خواندنشان ممکن نیست. در این حالت، خط دیگر متن نیست؛ خودش تبدیل به نقش شده است.

ترنج، خورشید و ستاره

ترنج، همان مدال بیضی یا چندپر مرکزی است که چشم را به مرکز ظرف می‌کشاند و در قالی و جلد کتاب هم دیده می‌شود. نقش خورشید و ستارهٔ چندپر نیز از نقوش پرتکرار است و معمولاً با روشنایی و نظم کیهانی تعبیر می‌شود. گره‌های هندسی — همان شبکه‌های چندضلعی درهم‌تنیده — بیشتر از آنکه پیام‌رسان باشند، نمایش مهارت و دانش هندسی سازنده‌اند.

جدول نقش‌ها و تعبیرهای رایج

رنگ هم بخشی از نقش است

نمی‌شود از نقوش سفال ایرانی حرف زد و به رنگ فیروزه‌ای اشاره نکرد. لعاب‌های آبی و فیروزه‌ای چنان با سفال ایرانی گره خورده‌اند که خودشان به نشانه بدل شده‌اند. در کنار آن، لعاب‌های سنتی دیگر و تکنیک‌های ویژه‌ای مثل مینایی و زرین‌فام، امکاناتی به هنرمند دادند که نقش‌ها ظریف‌تر و چندلایه‌تر شوند. اگر این تکنیک‌ها برایتان جالب است، سفال مینایی و زرین‌فام موضوع را مفصل‌تر باز کرده است.

چرا نباید نقش‌ها را مثل رمز رمزگشایی کنیم؟

چند دلیل ساده وجود دارد که ما را به احتیاط دعوت می‌کند:

• معنا در جغرافیا تغییر می‌کند. یک نقش در یک منطقه ممکن است پیوند آیینی داشته باشد و در منطقه‌ای دیگر فقط عادت کارگاهی باشد.
• معنا در زمان تغییر می‌کند. نقشی که در دوره‌ای معنادار بوده، ممکن است قرن‌ها بعد صرفاً به دلیل زیبایی یا سنت تکرار شود.
• بسیاری از نقوش تزئینی‌اند. پر کردن سطح، ایجاد ریتم و متعادل کردن ترکیب‌بندی، دلایل کاملاً کافی برای کشیدن یک نقش هستند.
• مستندات کم است. سفالگران سنتی کمتر دربارهٔ کارشان می‌نوشتند، و آنچه امروز به عنوان معنا نقل می‌شود اغلب تفسیر پژوهشگران متأخر است.

بنابراین بهترین جمله وقتی به یک نقش نگاه می‌کنیم این است: «تعبیر رایج این نقش چنین است» — نه «این نقش یعنی این».

این نقش‌ها امروز کجا هستند؟

جالب اینجاست که بسیاری از این نقش‌ها هنوز زنده‌اند. در کارگاه‌های سفالگری امروز ایران، از جمله در مرکزی مثل لالجین همدان، هنوز اسلیمی، گل‌وبوته، پرنده و نقوش هندسی روی ظرف‌ها می‌نشینند. گاهی دقیقاً به همان شکل سنتی و گاهی با بازخوانی مدرن: خلاصه‌تر، با فاصله‌های بیشتر و رنگ‌های محدودتر، تا با فضای خانه‌های امروزی هماهنگ باشند.

همین انعطاف است که این زبان تصویری را زنده نگه داشته. نقشی که هزاران سال روی ظرف تکرار شده، امروز روی یک ماگ ساده هم می‌نشیند و همچنان آشنا به نظر می‌رسد.

جمع‌بندی

نقش‌ونگارهای سفال ایرانی، مجموعه‌ای از فرم‌های تکرارشونده‌اند که در طول قرن‌ها میان دوره‌ها، مناطق و حتی رشته‌های هنری مختلف دست‌به‌دست شده‌اند. برخی از آن‌ها احتمالاً معنای آیینی داشته‌اند، برخی نشانهٔ آرزوی خیر بوده‌اند و بسیاری صرفاً زیبا بوده‌اند. لذت نگاه کردن به این نقش‌ها لازم نیست منتظر رمزگشایی بماند؛ دیدن دست هنرمندی که با چند خط، یک بز یا یک شاخه را زنده کرده، خودش کافی است.

اگر دوست دارید نمونه‌های دست‌ساز با نقوش سنتی و بازخوانی‌های امروزی آن را از نزدیک ببینید، سری به محصولات سرامیک شمس بزنید. و اگر دربارهٔ نقش خاصی روی یکی از کارها کنجکاوید یا سفارش طرح ویژه‌ای در ذهن دارید، از صفحهٔ تماس با ما در میان بگذارید.